ایران در قافله هوش مصنوعی؛ از توان علمی تا توان رقابت منطقه‌ای

 ایران در قافله هوش مصنوعی؛ از توان علمی تا توان رقابت منطقه‌ای

دکتر حسین عزیزی نژاد ^*

هوش مصنوعی مدت‌هاست که از مرز داستان‌های علمی-تخیلی و آزمایشگاه‌های پیشرفته عبور کرده و به ستون فقرات قدرت ملی، اقتصاد دیجیتال و مزیت رقابتی کشورها بدل شده است. در حالی که اقتصادهای پیشرو جهان و حتی کشورهای همسایه ما در خلیج فارس، سندهای راهبردی چندمیلیارد دلاری برای استقرار زیرساخت‌های کلان هوش مصنوعی روی میز گذاشته‌اند، بررسی جایگاه ایران در این معبر سرنوشت‌ساز نیازمند یک نگاه واقع‌بینانه، دور از افراط در خودشیفتگی علمی و عاری از سیاه‌نمایی مطلق است.

اگر شاخص‌های ارزیابی را به دو بخش «تولید علم و مقالات دانشگاهی» و «آمادگی زیرساختی و کاربردی‌سازی صنعتی» تفکیک کنیم، با دو تصویر کاملاً متناقض روبه‌رو می‌شویم. در بخش نخست، یعنی بروندادهای علمی، استنادها و تربیت نیروی انسانی متکی بر پایه‌های ریاضی، الگوریتم‌سازی و مهندسی، پژوهشگران ایرانی سابقه درخشان و رتبه‌های قابل‌توجهی در سطح منطقه (منطقه منا و غرب آسیا) دارند. حضور دانشجویان و محققان برجسته ایرانی در لبه فناوری‌های یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی و بهینه‌سازی، گواهی بر بنیه علمی و استعدادی است که در دانشگاه‌های کشور پرورش می‌یابد.

اما چالش بنیادین دقیقا از نقطه «پایان مقاله و آغاز صنعت» شروع می‌شود. شاخص‌های بین‌المللی آمادگی هوش مصنوعی نشان می‌دهند که اگرچه ایران در شاخص سرمایه انسانی و انتشار مقالات در رتبه‌های بالای منطقه‌ای قرار دارد، اما در شاخص‌های کلیدی نظیر «زیرساخت‌های پردازشی کلان، حجم سرمایه‌گذاری خطرپذیر، داده‌های باز دولتی و شاخص‌های حاکمیت فناوری» با شکافی عمیق نسبت به رقبای منطقه‌ای نظیر امارات متحده عربی و عربستان سعودی مواجه است.

کشورهای حوزه خلیج فارس با جذب سرمایه‌های کلان، ایجاد مراکز ملی داده‌های هوش مصنوعی، خرید سخت‌افزارهای پردازشی پیشرفته و عقد قرارداد با غول‌های فناوری جهان، به سرعت در حال تبدیل شدن به هاب‌های هوش مصنوعی منطقه هستند. در مقابل، اکوسیستم هوش مصنوعی در ایران با موانعی جدی چون محدودیت‌های دسترسی به سخت‌افزارهای پردازشی سنگین، فرار مغزها، عدم یکپارچگی داده‌ها در سازمان‌های دولتی و فاصله میان صنعت و دانشگاه دست‌به‌گریبان است. هوش مصنوعی در ایران هنوز بیشتر یک موضوع دانشگاهی و مقاله‌محور است تا یک راهبرد ملی در زنجیره ارزش صنایع، بانکی، سلامت و انرژی.

برای اینکه در این مسابقه تاریخی عقب نمانیم، تغییر پارادایم ضرورت تام دارد. نخستین گام، گذر از نگاه دستوری و دولتی محض به حمایت همه‌جانبه از استارتاپ‌ها و بخش خصوصی است. دومین گام، ایجاد دسترسی به زیرساخت‌های پردازشی مشترک (ابر رایانه‌های ملی) برای پژوهشگران و شرکت‌های دانش‌بنیان است؛ و سومین گام، اصلاح نظام آموزشی به سمت مهارت‌های کاربردی هوش مصنوعی و حل مسائل واقعی کشور نظیر ناترازی‌های انرژی، بهینه‌سازی لجستیک و هوشمندسازی مدیریت شهری است.

هوش مصنوعی رحمتی برای اقتصادهای چابک و خطری جدی برای اقتصادهای سنتی و کند است. ایران ظرفیت انسانی فوق‌العاده‌ای دارد که اگر با حکمرانی هوشمند و زیرساخت مناسب پشتیبانی شود، می‌تواند معادلات منطقه را تغییر دهد؛ فرصتی که زمان ازدست‌دادن آن بسیار کوتاه است.

^* دکتری مدیریت سیستم ها و مدرس دانشگاه