تاملی بر واقعیت‌ها و چشم‌انداز اقتصاد دیجیتال ایران

تاملی بر واقعیت‌ها و چشم‌انداز اقتصاد دیجیتال ایران

دکتر حسین عزیزی نژاد ^*

امروز در ادبیات توسعه، اقتصاد دیجیتال دیگر نه یک بخش مجزا، بلکه بستر اصلی حیات اقتصادی و اجتماعی جوامع به شمار می‌رود. در ایران نیز این حوزه طی سال‌های اخیر با وجود تمام چالش‌ها، نوسانات کلان اقتصادی و محدودیت‌های زیرساختی، نشان داده که یکی از پویاترین موتورهای محرک نوآوری، کارآفرینی و جذب نخبگان است. با این حال، وقتی از اعداد و ارقام کلان به ساختارها و سیاست‌گذاری‌ها می‌رسیم، پرسش بنیادین این است: آیا اقتصاد دیجیتال ایران توانسته به قطب اصلی ارزش‌آفرینی ملی تبدیل شود، یا همچنان در چرخه‌ای از فرصت‌های از دست‌رفته متوقف مانده است؟

برای پاسخ به این پرسش، نیازمند عبور از هیجانات مقطعی و نگاهی واقع‌بینانه به سه ضلع کلیدی این اکوسیستم هستیم: زیرساخت و ارتباطات، سرمایه انسانی و حکمرانی تنظیم‌گری (رگولاتوری).

در حوزه زیرساخت، هرچند ضریب نفوذ اینترنت و دسترسی تلفن همراه در کشور رشد قابل‌توجهی داشته، اما کیفیت اتصال، پایداری شبکه، سرعت دسترسی و فاصله معنادار ما با استانداردهای جهانی پهنای باند، گلوگاهی جدی برای توسعه فناوری‌های پیشران نظیر هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و پردازش ابری ایجاد کرده است. اقتصاد دیجیتال روی ریلِ اینترنتِ کُند و بی‌ثبات، توان رقابت در بازارهای منطقه‌ای و جهانی را از دست می‌دهد.

ضلع دوم و حیاتی‌تر، سرمایه انسانی است. ایران از موهبت داشتن مهندسان، متخصصان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی مستعد در حوزه‌های فنی و مهندسی و علوم داده برخوردار است. اما مهاجرت فزاینده نیروی انسانی متخصص و فرار مغزها، بزرگ‌ترین تهدید برای این اکوسیستم است. دیجیتالی شدن اقتصاد بیش از هر چیز به مغز متفکر و نیروی کار خلاق نیاز دارد؛ بدون حفظ این سرمایه‌ها، توسعه ابزارهای دیجیتال به پوسته‌ای تهی از محتوا تبدیل خواهد شد.

و اما ضلع سوم، رویکرد حاکمیت و نظام تنظیم‌گری است. اقتصاد دیجیتال ماهیتی چابک، مرزشکن و مبتنی بر نوآوری دارد، در حالی که ساختارهای سنتی و بروکراسی اداری اغلب با رویکردی دستوری و امنیتی با آن مواجه می‌شوند. فیلترینگ گسترده، قوانین دست‌وپاگیر، عدم پیش‌بینی‌پذیری مقررات و مداخلات سلیقه‌ای، ریسک سرمایه‌گذاری خطرپذیر را به شدت بالا برده و انگیزه نوآوری را در نطفه خفه می‌کند. تنظیم‌گری اثربخش به جای «کنترل سفت‌وسخت»، باید بر «تسهیل‌گری، امنیت داده و رقابت‌پذیری» استوار باشد.

اقتصاد دیجیتال در ایران بر لبه تیغ قرار دارد. این حوزه پتانسیل آن را دارد که سهم خود را از تولید ناخالص داخلی (GDP) به‌طور چشمگیری افزایش دهد و به اقتصاد تک‌محصولی پایان بخشد. اما تحقق این رویا مستلزم یک جابجایی پارادایم است: پذیرش این واقعیت که فناوری تهدید نیست، بلکه نجات‌بخش اقتصاد ملی است. دولت و بخش خصوصی باید دست‌دردست یکدیگر، با اصلاح زیرساخت‌ها، حمایت واقعی از استارتاپ‌ها، بازنگری در سیاست‌های ارتباطی و ایجاد امنیت حقوقی برای سرمایه‌گذاران، مسیر حرکت به سوی اقتصاد دیجیتال واقعی را هموار کنند. فردا برای این تصمیم‌گیری بسیار دیر خواهد بود.

^* دکتری مدیریت سیستم ها و مدرس دانشگاه